100 – lecie Fundacji Zakłady Kórnickie
Plany oddania Narodowi polskiemu majątków Kórnickich mieli na uwadze zarówno Tytus, jak i Jan Działyńscy. Nie zrealizowali tych planów, ponieważ obawiali się, że majątki mogą być przejęte przez władze pruskie. Udało się to dzieło zrealizować, kiedy w 1880 roku Władysław Zamoyski, siostrzeniec Jana, ostatniego z rodu Działyńskich, odziedziczył tę majętność. Władysław kupił także kilka majątków zagrożonych przejęciem przez władze pruskie. Nadto, w 1855 roku, wykupił dobra Zakopiańskie. Wskutek tzw. rugów pruskich Zamoyscy opuścili Wielkopolskę i osiedlili się w Paryżu. Wówczas też Zamoyski zastanawiał się w jakiej formie przekazać majątek Narodowi Polskiemu. Propozycji było kilka. Jedną z nich było przekazanie majątków kórnicko – zakopiańskich Związkowi Zamoyskich, który z inicjatywy Władysława powołano w 1910 roku we Lwowie. Jednak różnice zdań, co do zasad i form przekazywania środków na rzecz celów narodowych odwiodły Zamoyskiego od realizacji tej koncepcji.
Temat wraca po powrocie Zamoyskich w 1919 roku do Kórnika. Po uporządkowaniu spraw gospodarczych majętności, Władysław rozpoczął konsultacje nad utworzeniem samodzielnej Fundacji pod nazwą Zakłady Kórnickie. Sprawy nabrały tempa w 1923 roku, kiedy do współpracy zaproszeni zostali Stanisław Michalski – Prezes Kasy im. Mianowskiego i prawnik, Karol Lutostański. Ostatecznie 16 lutego 1924 roku podczas audiencji u Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, Władysław i Maria Zamoyscy podpisali akt donacyjny zwracając się do Sejmu i Senatu z prośbą o opiekę nad Fundacją. Kolejnym krokiem było podpisanie 20 czerwca 1924 roku przed Sądem w Śremie aktu czyniącego z dóbr Kórnicko – Zakopiańskich Fundację pod nazwą Zakłady Kórnickie. Akt ten został skierowany przez Radę Ministrów do Sejmu, który uchwalił ustawę o Fundacji Zakłady Kórnickie, zatwierdzoną w dniu 30 sierpnia 1925 roku przez Senat. Zgodnie z ustawą, naczelną władzą Fundacji były Rada Kuratorów (w 11-osobowym składzie), Zarząd oraz Naczelnik Fundacji. Patronat nad Fundacją objęli Prezydent Rzeczypospolitej i Prymas polski. Przekazany na rzecz Fundacji majątek obejmował łącznie 19.661 ha, na co składało się: 7413 ha ziemi ornej, 4943 ha lasów Kórnicko – Trzebawskich, 5333 ha lasów Zakopiańskich, 148 ha łąk i pastwisk, 715 ha jezior i stawów i 1040 ha nieużytków.
Fundacja prowadziła i finansowała:
- Bibliotekę Kórnicką (utworzoną w 1826 roku),
- Zakład badań Drzew i Lasu,
- Szkołę Domowej Pracy Kobiet.
Gospodarka rolna prowadzona była w 19 folwarkach w gminie Kórnik, Środa Wielkopolska i Mosina. Ponadto Fundacja prowadziła działalność przemysłową i handlową. Były to m. in. Tartaki w Gądkach, Zwierzyńcu i Kirach (w dobrach Zakopiańskich), małe fabryki masy drzewnej i tektury (dobra Zakopiańskie), Kamieniołomy tatrzańskie i Bazar Polski (Zakopane).
W okresie okupacji niemieckiej Fundacja została włączona do utworzonej przez Niemców Fundacji dla Niemieckich Badań Wschodnich. Folwarki włączono w skład tzw. Güterverwaltung z siedzibą w Kórniku. Po zakończeniu II wojny światowej Fundacja wznowiła działalność. Majątek został uszczuplony o lasy Kórnicko – Trzebawskie, które zostały przejęte przez Skarb Państwa. Ten sam los spotkał majątki rolne, które stopniowo, od 1949 roku zostały przejmowane przez Państwowe gospodarstwa rolne. Ostatecznie, na mocy dekretu Rady Państwa z 1952 roku o zniesieniu Fundacji, zlikwidowano Fundację Zakłady Kórnickie. 10 stycznia 1953 roku Rada Ministrów podjęła uchwałę o przejęciu Biblioteki Kórnickiej, a także mienia ruchomego i nieruchomego, które stanowiło własność likwidowanej Fundacji.
W 1991 r. Poznański oddział Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa przejmuje majątek po likwidowanych PGR-ach, w tym majątki fundacyjne. W latach 1995 – 1997 wokół zespołu utworzonego i kierowanego przez prof. Andrzeja B. Legockiego, ówczesnego Prezesa oddziału Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, rozpoczęto prace nad restytucją Fundacji. Uznano wówczas, że najprostszą drogą do odtworzenia Fundacji będzie złożenie przez wielkopolskich posłów projektu ustawy o Fundacji Zakłady Kórnickie. Projekt poselskiej ustawy pilotowali w Sejmie RP ówcześni posłowie: Marek Zieliński i Marcin Libicki. 24 sierpnia 2001 roku Sejm przegłosował ustawę o Zakładach Kórnickich, a Senat 18 września 2001 roku tę ustawę przyjął. 11 października 2001 roku Prezydent Aleksander Kwaśniewski podpisuje ustawę, w wyniku czego Fundacji przekazano 4200 ha ziemi ornej. Wypracowywane z majątku dochody przeznaczane są na cele wskazane w ustawie.
Pierwsze lata funkcjonowania Fundacji poświęcone były na porządkowanie przekazanego majątku, a także na jego wycenę. Przeprowadzono, między innymi, prace remontowe i modernizacyjne majątków Fundacji, w tym obiektów zabytkowych. Wykonano w dużej mierze likwidację pokryć eternitowych na budynkach i budowlach stanowiących własność Fundacji. Realizowano także cele statutowe Fundacji, przekazując z budżetu Fundacji w latach 2004 – 2024 kwotę ponad 15 milionów złotych. Zadania statutowe realizowane przez Fundację wywodzą się wprost z zapisów w ustawie o Fundacji z 1925 roku. Mając to na uwadze, w 2015 roku oddano do użytku Dom Seniora w Jarosławcu (gm. Środa Wlkp.), który wybudowano ze środków Fundacji. Obiekt ma 58 miejsc. Wyposażony został także w warsztat terapii zajęciowej, rehabilitacji i fizykoterapii. W 2025 roku rozpoczęto prace nad jego rozbudową o kolejne 50 miejsc oraz część usługową. W 2016 roku oddano do użytku budynek biurowy w Kórniku przeznaczony na Siedzibę Fundacji. W 2011 roku podpisano z Urzędem Marszałkowskim Województwa Wielkopolskiego umowę o realizacji projektu pt. „Najcenniejsze Klejnoty Kultury – spotkania Kórnickie.” Koszt realizacji tego projektu to 800 tysięcy złotych wydanych w ciągu 3 kolejnych lat.
Dostrzegając zainteresowanie mediami społecznościowymi, szczególnie wśród młodzieży, rozpoczęto w 2018 roku szereg projektów edukacyjnych, takich, jak: Ogólnopolski Konkurs Wiedzy i Umiejętności Praca Organiczna2.0, Drzewo Franciszka – projekt ekologiczny, projekt Agrokultura – propagowanie dziedzictwa polskiego, a szczególnie wielkopolskiego rolnictwa. Inne wartości propaguje portal Hrabia Tytus, odwołując się do idei patriotyzmu, tożsamości historycznej i narodowej Polaków.
Fundacja była organizatorem obchodów stulecia śmierci Jadwigi Zamoyskiej. Sejm RP uchwałą z dnia 22 lipca 2022 roku ustanowił rok 2023 Rokiem Jadwigi Zamoyskiej. Obchodom towarzyszyło szereg konferencji, wydawnictw i wydarzeń. Między innymi wznowiono poprawione i uzupełnione wydanie biografii Jadwigi Zamoyskiej autorstwa dr Katarzyny Czachowskiej. Przeprowadzono Ogólnopolski Konkurs Wokalny im. Marii Zamoyskiej. Wydano Wspomnienia Jadwigi Zamoyskiej w opracowaniu prof. Magdaleny Biniaś – Szkopek i dr Edyty Bątkiewicz – Szymanowskiej. Przygotowano, we współpracy z Biblioteką Kórnicką PAN i Fundacją TRES, wystawę o Jadwidze Zamoyskiej, która prezentowana była w Sejmie i Senacie RP, Urzędzie Marszałkowskim i szkołach patronackich.
Fundacja zorganizowała także obchody stulecia śmierci Władysława Zamoyskiego. Tym razem Senat, uchwałą z 7 września 2023 roku ustanowił rok 2024 Rokiem Władysława Zamoyskiego. W ramach obchodów zorganizowano między innymi konferencję z cyklu „Natura i Kultura” przy współpracy prof. Dariusza Gwiazdowicza z Poznania. Przygotowano przy współpracy z Biblioteką Kórnicką PAN wystawę poświęconą W. Zamoyskiemu, którą prezentowano w Sejmie i Senacie oraz Urzędzie Marszałkowskim Województwa Wielkopolskiego i szkołach patronackich. Zlecono przygotowanie monodramu o Zamoyskim w wykonaniu Teatru Animacji w Poznaniu i szeregu innych wydarzeń.
Rok 2025 poświęcony jest obchodom stulecia utworzenia Fundacji. Obchody rozpoczną się od sesji naukowej poświęconej fundatorom, która odbędzie się 18 marca w Akademii Lubrańskiego w Poznaniu połączonej z koncertem w Auli UAM w Poznaniu. Planowane jest także spotkanie okolicznościowe w Zamku Królewskim w Warszawie i szereg innych wydarzeń upamiętniających tę rocznicę.
Poza działaniami edukacyjnymi i obchodami rocznicowymi, Fundacja prowadzi także działalność gospodarczą. W 2005 roku Rada Miasta i Gminy Kórnik uchwaliła zmianę miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego na obszarze około 80 ha położonych w Gądkach i należących do Fundacji, przeznaczając te tereny pod działalność gospodarczą. Konsekwencją tych zmian było podpisanie w 2009 roku umowy z firmą logistyczną Polzug (obecnie Metrans Polonia), specjalizującą się w przewozie kontenerów koleją, na budowę terminala przeładunkowego. Obecnie jest to największy i najnowocześniejszy hub intermodalny w Polsce o powierzchni 134000 m2 z możliwością dalszej rozbudowy.
Realizując zapisy ustawy wspierane są finansowo dawne zakłady Fundacji: Biblioteka Kórnicka i Instytut Dendrologii. W ramach tych działań wsparto finansowo między innymi odbudowę mostu nad fosą Zamku w Kórniku na kwotę 1 miliona 230 tysięcy złotych. Wspólnie z Biblioteką Kórnicką PAN, Instytutem Dendrologii PAN i Urzędem Miasta i Gminy Kórnik zorganizowano cykl corocznych koncertów w Arboretum pt. „Muzyka z Kórnika”. Wsparto finansowo realizację tzw. zielonych lekcji organizowanych w Arboretum Kórnickim dla uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Wspólnie z Biblioteką Kórnicką i Teatrem Muzycznym w Poznaniu organizowane są spotkania z cyklu „Krakowski Salon Poezji”. Wsparto odnowienie elewacji Zamku w Kórniku na kwotę 652 574,83 zł, a także renowację murów wewnętrznych przyziemia zamkowego na kwotę ponad 366.231 zł. Wsparto finansowo budowę nawierzchni alejek spacerowych w Arboretum w kwocie 150.000 zł. Dofinansowano wydanie Wirtualnego spaceru po Arboretum. Dofinansowano remont laboratorium w Instytucie Dendrologii i szereg innych działań, jak finansowanie wydawnictw i konferencji. Fundacja wspiera również prace remontowe przeprowadzane w Kolegiacie Kórnickiej, Kolegiacie w Środzie Wielkopolskiej, parafiach w Bninie, Bagrowie i Mącznikach w powiecie Średzkim.
Fundacja współpracuje ze szkołami patronackimi (17 szkół) wspierając projekty realizowane w ramach zajęć pozalekcyjnych. Fundacja ufundowała stypendia dla uzdolnionych dzieci pochodzących z ubogich rodzin. Współpracujemy z samorządami Kórnika, Środy Wielkopolskiej i Poznania, a także z Urzędem Marszałkowskim Województwa Wielkopolskiego, Wielkopolskim Urzędem Wojewódzkim oraz samorządem Zakopanego.
Dobra Zakopiańskie stanowiły własność Fundacji od 1925 roku. Obecnie Fundacja nie posiada żadnych nieruchomości w Zakopanem. Mimo to, podjęliśmy współpracę z Samorządem Zakopanego i Powiatem Tatrzańskim, realizując wspólnie szereg wydarzeń i konferencji poświęconych Zamoyskim. W ramach tych działań Fundacja współfinansowała postawienie pomnika Władysława Zamoyskiego w Zakopanem, w 2002 roku odsłonięta została przy Morskim Oku tablica upamiętniająca W. Zamoyskiego i prof. Oswalda Balzera, dzięki którym ta część Tatr leży dzisiaj w granicach Polski. Innym ciekawym projektem, który powstał z inicjatywy Klubu im. Władysława Zamoyskiego w Zakopanem było wytyczenie z okazji 160 rocznicy urodzin W. Zamoyskiego szlaku turystycznego jego imienia.
W 2023 roku jedną z sal w tzw. „Adasiówce” w kompleksie Księżówka w Zakopanem nazwano imieniem Władysława, Jadwigi i Marii Zamoyskim. Wykonano na koszt Fundacji tablicę z biogramami Zamoyskich. W 2025 roku planowane są dalsze działania, m. in. Zainstalowanie ławki z figurą Władysława Zamoyskiego w Zakopanem.
Rok 2025 poświęcony jest obchodom stulecia utworzenia Fundacji Zakłady Kórnickie. Obchody rozpoczęła, zorganizowana w dniu 18 marca w Sali Lubrańskiego UAM w Poznaniu, sesja naukowa poświęcona Fundatorom. Wydarzeniem dopełniającym obchody był koncert Orkiestry Kameralnej Polskiego Radia AMADEUS. Planowane jest też spotkanie rocznicowe w Zamku Królewskim w Warszawie w październiku 2025 roku. Stowarzyszenie Teatralne Legion, które jest inspiratorem niniejszego wydawnictwa, pragnie przybliżyć szerokiemu, jak sądzę, gronu czytelników, historię rodziny Zamoyskich, a w szczególności ich dzieło, którym było utworzenie z majętności, których byli właścicielami fundacji narodowej pod nazwą Fundacja Zakłady Kórnickie, w szczególności przedstawienie młodemu pokoleniu dóbr Fundacji w okresie międzywojennym, a także przedstawienie procesu restytucji Fundacji, zakończonej uchwaleniem przez Sejm RP we wrześniu 2001 ustawy – o Zakładach Kórnickich. Sądzę, że książka przyczyni się do popularyzacji dzieła rodu Zamoyskich.
Zbigniew Kalisz
*artykuł niniejszy, który został zamieszczony w broszurze poświęconej 100-leciu Fundacji, w obecnej wersji został poszerzony o nowe treści.